Chleb, który potrzebuje czasu

Anna Harasimowicz z EcoZielona27 i tradycja pieczenia na zakwasie

Są takie zapachy, które rozpoznajemy natychmiast. Świeżo skoszone siano, dym z ogniska, jabłka przechowywane w piwnicy. I chleb wyjęty z pieca.

Dzisiaj możemy kupić pieczywo praktycznie o każdej porze dnia, ale jeszcze nie tak dawno przygotowanie chleba było jedną z podstawowych domowych umiejętności. Nie wystarczał przepis. Trzeba było wiedzieć, jaka mąka będzie odpowiednia, jak zachowuje się ciasto, ile czasu potrzebuje do wyrośnięcia i czy zakwas jest już wystarczająco aktywny. Tego uczyło się przede wszystkim od drugiego człowieka.

Właśnie taką wiedzą dzieli się Anna Harasimowicz, właścicielka EcoZielona27, którą mieszkańcy naszej okolicy kojarzą z chlebem przygotowywanym na naturalnym zakwasie oraz z warsztatami poświęconymi tradycyjnemu pieczeniu. Jej chleb na naturalnym zakwasie pojawia się podczas wydarzeń organizowanych na terenie gminy Tarczyn.

Ale historia chleba na zakwasie jest ciekawa nie dlatego, że jest on dziś modny. Jest ciekawa dlatego, że pokazuje coś, co w naszej codzienności coraz łatwiej zgubić – cierpliwość, obserwację i przekazywanie umiejętności z człowieka na człowieka.

Zakwas żyje własnym rytmem

Zakwas wygląda niepozornie. Mąka, woda i mikroorganizmy, których nie widzimy gołym okiem. A jednak właśnie od niego zależy cały bochenek.

Nie wystarczy wymieszać składników i nastawić minutnika. Zakwas trzeba prowadzić. Dokarmiać. Obserwować. Nauczyć się rozpoznawać, kiedy pracuje dobrze, kiedy potrzebuje więcej czasu, a kiedy należy zmienić temperaturę albo proporcje.

Ania w opublikowanej wcześniej relacji ze swoich warsztatów mówi o zakwasie niemal jak o domowniku – trzeba wiedzieć, jak go karmić, poić, usypiać i budzić. Uczestnicy jej zajęć poznawali również różnicę między zakwasem, zaczynem i rozczynem, przygotowywali własny zaczyn pod wypiek chleba żytniego, a następnie obserwowali kolejne etapy fermentacji i wyrastania ciasta.

I chyba właśnie to najlepiej pokazuje różnicę między przeczytaniem przepisu a nauczeniem się rzemiosła.

Przepis można zapisać w kilku linijkach. Umiejętność przychodzi dopiero wtedy, kiedy można dotknąć ciasta, zobaczyć jego strukturę, poczuć zapach zakwasu i usłyszeć od kogoś bardziej doświadczonego: „jeszcze nie”, „teraz jest dobrze”, „potrzebuje więcej czasu”.

Chleb nie lubi pośpiechu

W domowym pieczeniu na zakwasie czas jest jednym z najważniejszych składników.

Ciasto fermentuje we własnym tempie. Dużo zależy od temperatury, rodzaju mąki, aktywności zakwasu i warunków panujących danego dnia. Nie da się wszystkiego idealnie przeliczyć na minuty.

Ania zwraca na to uwagę również wtedy, kiedy opisuje własne receptury. Podaje proporcje, ale jednocześnie zaznacza znaczenie temperatury otoczenia i jakości użytej mąki. Zachęca też innych pasjonatów pieczenia do kontaktu i dzielenia się doświadczeniami.

To bardzo charakterystyczne dla tradycyjnego przekazywania umiejętności kulinarnych.

Dawne przepisy często wyglądały zupełnie inaczej niż współczesne receptury: „mąki tyle, ile zabierze”, „piec aż będzie dobre”, „zostawić w cieple”. Osoba, która nie widziała wcześniej całego procesu, mogła mieć problem z ich odtworzeniem. Dla kogoś, kto piekł razem z mamą czy babcią, takie wskazówki były wystarczające.

Bo najważniejsza część przepisu znajdowała się często nie na kartce, lecz w pamięci i doświadczeniu człowieka.

Od zakwasu do podpłomyka w Osadzie Racibory

Ta idea bardzo dobrze wpisała się w działania Międzypokoleniowej Drużyny Osady Racibory.

22 sierpnia 2026 roku w Osadzie Racibory odbyły się prowadzone przez Anię warsztaty pieczenia podpłomyków i przygotowania zakwasu. Nie chodziło w nich tylko o wykonanie konkretnej potrawy. Chcieliśmy stworzyć sytuację, w której uczestnicy będą mogli nauczyć się czegoś w taki sposób, w jaki przez pokolenia przekazywano wiele domowych umiejętności – wspólnie pracując.

Na stole pojawiła się mąka, woda i zakwas. Były rozmowy o tym, jak go prowadzić i co zrobić, żeby po powrocie do domu można było nadal z niego korzystać.

Obok chleba pojawiły się też podpłomyki.

To jedna z najprostszych form pieczywa – placek przygotowywany z niewielkiej liczby składników i wypiekany bez skomplikowanego wyposażenia. Dzięki temu podczas jednego spotkania mogliśmy zobaczyć dwa bardzo różne sposoby pracy z mąką.

Z jednej strony zakwas, który wymaga czasu i regularnej opieki. Z drugiej podpłomyk, który można przygotować niemal od razu i wspólnie upiec.

W obu przypadkach najważniejsze były jednak ręce ludzi pracujących przy jednym stole.

Zakwas, który można zabrać do domu

Szczególnym elementem warsztatu było to, że zdobyta wiedza nie kończyła się wraz ze spotkaniem.

Uczestnicy mogli zabrać ze sobą zakwas i spróbować później samodzielnie przygotować własny chleb.

To drobiazg, ale ma ogromne znaczenie.

Zakwas można dzielić właściwie bez końca. Z jednej porcji można wyhodować następną, część przekazać kolejnej osobie, a część pozostawić sobie. Jeśli jest regularnie dokarmiany, może towarzyszyć rodzinie przez bardzo długi czas.

W pewnym sensie przypomina więc samą tradycję.

Żeby przetrwała, trzeba o nią dbać. A żeby się rozwijała – trzeba się nią dzielić.

EcoZielona27 również poza warsztatem

Działalność Ani wokół chleba i lokalnego jedzenia nie ogranicza się do jednego spotkania.

W 2025 roku została zaproszona do jury lokalnego konkursu na szarlotkę. Nagrodą ufundowaną przez nią był właśnie chleb na naturalnym zakwasie wraz z dodatkami do pieczywa.

Jej pieczywo pojawiało się również przy innych inicjatywach społecznych w gminie. Podczas pierwszej wigilii dla samotnych i potrzebujących mieszkańców gminy Tarczyn w grudniu 2024 roku Ania przekazała domowy chleb oraz wegańskie pasty.

To pokazuje jeszcze jeden wymiar chleba.

Chleb jest jedzeniem, ale bardzo często jest również jedzeniem wspólnotowym. Stawiamy go na stole, kroimy i dzielimy między uczestników spotkania. Towarzyszy zwykłym posiłkom, świętom i uroczystościom.

Dlatego historia pieczenia chleba jest jednocześnie historią ludzi.

Tradycja nie musi oznaczać muzeum

Kiedy mówimy o ochronie lokalnego dziedzictwa, łatwo wyobrazić sobie zabytki, stare dokumenty albo przedmioty znajdujące się w muzealnej gablocie.

Ale dziedzictwem są również umiejętności.

Sposób prowadzenia zakwasu. Wiedza o mące. Umiejętność ocenienia ciasta bez zaglądania do instrukcji. Rodzinny przepis na kiszone ogórki. Rozpoznawanie ziół. Wiedza o tym, kiedy zbierać owoce i jak przechować je przez zimę.

Takiego dziedzictwa nie można zamknąć w gablocie.

Ono istnieje tylko wtedy, kiedy ktoś nadal z niego korzysta.

Dlatego warsztat z Anią był dla naszego projektu czymś więcej niż nauką pieczenia. Stał się przykładem tego, jak tradycja może funkcjonować współcześnie bez udawania przeszłości.

Nie musimy piec chleba dokładnie tak, jak robiono to sto czy dwieście lat temu. Możemy używać współczesnego piekarnika, termometru czy miksera. Istota pozostaje jednak podobna: zakwas trzeba poznać, ciastu trzeba dać czas, a wiedzę najlepiej zdobywa się obok kogoś, kto już ją posiada.

Od jednej osoby do następnej

Być może za jakiś czas ktoś, kto uczestniczył w warsztacie w Osadzie Racibory, poda kawałek swojego zakwasu sąsiadowi.

Ktoś inny upiecze pierwszy samodzielny bochenek.

Jeszcze ktoś przygotuje podpłomyki z dziećmi albo wnukami.

I wtedy wiedza otrzymana podczas jednego sierpniowego spotkania pójdzie dalej.

To właśnie dlatego w projekcie „Międzypokoleniowa Drużyna Osady Racibory” chcemy dokumentować nie tylko wydarzenia, lecz także ludzi posiadających umiejętności i wiedzę związaną z codziennym życiem, tradycją i naszym lokalnym otoczeniem.

Historia Ani z EcoZielona27 przypomina, że czasem dziedzictwo nie jest czymś odległym.

Czasem stoi przed nami na kuchennym stole.

Ma chrupiącą skórkę, pachnie świeżym pieczywem, a wszystko zaczyna się od małego słoika z zakwasem.

Materiał przygotowany w ramach projektu „Międzypokoleniowa Drużyna Osady Racibory”. Projekt finansowany ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030. #niw #nowefio #wolontariat #wolontariatłączypokolenia #creo

Źródła wykorzystane przy opracowaniu

• „Wiadomości Tarczyńskie” – materiały lokalne dotyczące EcoZielona27, warsztatów pieczenia chleba i działalności Anny Harasimowicz.

• Materiały informacyjne dotyczące warsztatów pieczenia podpłomyków i przygotowania zakwasu w Osadzie Racibory, 22 sierpnia 2026 r.

• Materiały projektu „Międzypokoleniowa Drużyna Osady Racibory”.